( 1 ) از بدبختىهاى آنان اين بود كه گاهى خشكسالى و قحطى به سرزمين‌هاى بىآب و علف و خشك و سوزان آنها روى مىآورد و آنها از ترس فقر و ندارى فرزندان خويش را مىكشتند و قرآن به آنها دستور مىدهد : « وَ لا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ « 1 » » ؛ فرزندان خود را از ترس تنگدستى به قتل نرسانيد . آنها دختران خود را زنده به گور مىكردند : « وَ إِذَا الْمَوْؤُدَةُ سُئِلَتْ بِأَيِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ « 2 » » ؛ و آنگاه كه از دختران زنده به گور سؤال شود كه به چه جرمى كشته شده‌اند ؟ ( 2 ) مبغوض‌ترين حال در نزديك مرد اين بود كه به وى خبر دهند كه صاحب فرزند دخترى شده است : « وَ إِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَ هُوَ كَظِيمٌ يَتَوارى مِنَ الْقَوْمِ مِنْ سُوءِ ما بُشِّرَ بِهِ أَ يُمْسِكُهُ عَلى هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرابِ أَلا ساءَ ما يَحْكُمُونَ « 3 » » هرگاه به يكى از آنها خبر مىدادند كه دخترى نصيبش شده است ، چهره‌اش سياه مىشد و خشم خود را فرو مىخورد ، و از خبر بدى كه به او داده شده بود ، پنهان مىگشت ! آيا ننگ را بپذيرد و او را به خوارى نگهدارد يا در خاك پنهانش كند . آگاه باش كه حكم بدى مىكردند . ( 3 ) اما وضعيت حكومت در ميان آنها به اين صورت بود كه اگر چه حكمرانانى تحت حمايت قوىترين و نزديك‌ترين همسايه‌هاى خود ، همانند ايران در نواحى شمالى و روم در نواحى غربى و حبشه در نواحى جنوبى ، حكومت مىكردند ؛ ولى مناطق داخلى شبه جزيره از قبيل مكّه و يثرب و طائف و غيره در وضعيتى شبيه جمهوريّت زندگى مىكردند و عشاير بدوى و حتى آنهايى كه در روستاهايى زندگى مىكردند تحت فرمان رؤسا و شيوخ خود بودند و حكومتى شبيه حكومت سلطنتى داشتند . اين هرج و مرج عجيب در ميان هر عده‌اى به شكلى وجود داشت و در هر منطقه‌اى از شبه جزيره همراه با آداب و رسوم عجيب و عقايد خرافى و جاهلى ظاهر مىشد . به علاوه همگى مبتلا به درد بىسوادى و فقدان تعليم و تعلم بودند . ( 4 ) تمام آنچه را كه دربارهء اوضاع و احوال و آداب و رسوم اعراب گفتيم از سياق آيات قرآنى و خطاب‌هاى آن به بهترين صورت فهميده مىشود . بايد در اهداف آياتى كه ابتدا در

--> ( 1 ) . اسراء ( 17 ) ، 31 . ( 2 ) . تكوير ( 81 ) ، 8 ، 9 . ( 3 ) . نحل ( 16 ) ، 58 ، 59 .